Mannen en vrouwen verschillen. Niet alleen met betrekking tot hun uiterlijk, of anders gezegd hun lichaam, maar ook met betrekking tot het gedrag dat ze vertonen. Onderzoek heeft uitgewezen dat deze verschillen in gedrag voor een groot gedeelte verklaard kunnen worden door verschillen in bepaalde hersenstructuren. In deze tekst zal kort worden ingegaan op de verschillende ontwikkeling van de hersenen bij mannen en vrouwen die uiteindelijk leidt tot deze verschillen in gedrag (deze 'verschillende' hersenontwikkeling noemt men in vaktermen overigens 'seksuele differentiatie' van de hersenen). Bij deze uiteenzetting zullen zowel de mechanismen die voor een verschillende ontwikkeling zorgen, alsmede een voorbeeld van de mogelijke gevolgen van een afwijkende ontwikkeling aan de orde komen, nl. transseksueel gedrag bij mannen.

Figuur 1. De menselijke hersenen (zijaanzicht; voorzijde rechts).

De ontwikkeling van de menselijke hersenen is dus, zoals al gezegd, verschillend voor mannen en voor vrouwen (NB: hetzelfde geldt trouwens voor de hersenen van dieren: ook daar verschillen de hersenen van het mannelijke geslacht van die van het vrouwelijke). Dit verschil in ontwikkeling resulteert later in het leven in verschillen in gedrag, zowel seksueel gedrag (b.v. de keuze van een seksuele partner), alsmede gedrag dat niet direct gekoppeld is aan seksualiteit. Een voorbeeld van dit laatste soort gedrag is ruimtelijk denken: vrouwen hebben over het algemeen meer ruimtelijk inzicht dan mannen. Het proces van een verschillende, aan sekse gekoppelde ontwikkeling van de hersenen heeft de laatste jaren veel aan aandacht gewonnen. Dat geldt vooral voor de onderliggende mechanismen die deze seksuele differentiatie bewerkstelligen.

Het proces van seksuele differentiatie van de hersenen.

Als in één woord omschreven zou moeten worden wat er aan de seksuele differentiatie van de hersenen ten grondslag ligt dan zou het woord 'hormonen' het meest geschikte zijn:
Genetisch gezien is er een verschil tussen mannen en vrouwen: mannen hebben twee verschillende geslachtschromosomen (XY) en vrouwen twee gelijke (XX). Dit verschil in genotype resulteert in een fenotypisch verschil, onder andere m.b.t. de ontwikkeling van de gonaden (= zaadballen en eiersto kken). Dit fenotypisch verschil van de gonaden resulteert op zijn beurt uit eind aelijk weer in een verschillende productie van de geslachtshormonen oestradiol (vnl. bij vrouwen) en testosteron (vnl. bij mannen). Dit onderscheid in hormonale productie leidt dan tenslotte tot verschillende effecten in de ontwikkeling van mannen en vrouwen, waaronder in de hersenontwikkeling. De sleutel in dit proces ligt in het feit dat de betrokken hormonen (oestradiol en testosteron) in verschillende concentraties op verschillende tijdstippen van de hersenontwikkeling in het lichaam aanwezig zijn. Globaal gezien hebben mannen een vroege piek van testosteron en vrouwen een late piek van oestradiol. Het is deze vroege piek van testosteron bij mannen die het belangrijkste is in het tot stand brengen van de seksuele differentiatie van de hersenen. Meer precies kan worden gesteld dat testosteron gedurende zowel de foetale ontwikkeling ( = nog voor de geboorte) alsmede meteen na de geboorte en verderop in de vroege ontwikkeling de mannelijke hersenontwikkeling bevordert. Bij afwezigheid van dit hormoon daarentegen zullen de hersenen zich vrouwelijk ontwikkelen. Het feit dat bij afwezigheid van testosteron de hersenen zich vrouwelijk ontwikkelen betekent dus dat de hersenen eigenlijk geprogrammeerd zijn zich vrouwelijk te ontwikkelen, tenzij (!) er een extra signaal komt (in dit geval testosteron): zo'n soort proces noemen we een 'default'-ontwikkeling ("als er geen invloeden van buitenaf aanwezig zijn, dan...").

Figuur 2. Onderaanzicht menselijke hersenen

Een afwijkende ontwikkeling: transseksualiteit bij mannen.

Transseksuelen zijn mensen die zichzelf zien als iemand van het andere geslacht. Dit fenomeen is voornamelijk te zien bij mannen en vandaar dat dan ook alleen hier op ingegaan wordt. Het is recent ontdekt dat man-naar-vrouw transseksueel gedrag is gekoppeld aan een afwijkende ontwikkeling van een bepaald gebied van de hersenen. Dit gebied blijkt bij transseksuele mannen minder groot te zijn dan bij 'normale' mannen. (NB: houd wel in gedachten dat transseksuelen gewoon normale mensen zijn. Het feit dat ze een van de 'normale gang van zaken'-afwijkende ontwikkeling hebben, wil niet zeggen dat ze minder zijn dan bijvoorbeeld heteroseksuelen. Ze verdienen dan ook evenveel respect als een ieder ander!) Qua grootte komt het overeen met hetzelfde hersengebied bij vrouwen (!). Dit zou dus een verklaring kunnen zijn voor het vrouwelijke gedrag van transseksuelen. De vraag luidt dan natuurlijk: Hoe komt die afwijkende ontwikkeling tot stand? Met inachtneming datgene dat in het bovenstaande besproken is omtrent de invloed van testosteron, is het eigenlijk vrij logisch dat een onvoldoende productie van testosteron de waarschijnlijke oorzaak van deze vrouwelijke hersenontwikkeling is.

Je kunt je voorstellen dat onderzoek naar zaken zoals transseksualiteit niet altijd even gemakkelijk is. Geschikte dierproeven bijvoorbeeld zijn er niet, aangezien transseksueel gedrag bij dieren niet goed waarneembaar is. Onderzoek met mensen is daarentegen weer onethisch. Veel meer dan onderzoek met dood hersenmateriaal van transseksuele mannen, die daarvoor ook nog eens uitdrukkelijke toestemming hebben moeten verlenen voor hun dood, rest je dus niet. Niet eenvoudig dus.

Zo is het met meerdere onderzoeken naar afwijkende hersenontwikkelingen bij mannen en/of vrouwen, om noch maar eens een voorbeeld te noemen: homoseksualiteit. Sluitende bewijzen vinden voor verklaringen voor afwijkingen in (seksueel) gedrag wordt zo erg moeilijk gemaakt. De hierboven vermelde onderzoeksresultaten zijn natuurlijk niet uit de lucht gegrepen: jaren van intensief onderzoek zijn aan dergelijke resultaten voorafgegaan.

Tot slot dient ook nog even benadrukt te worden dat niet alles puur genetisch is vastgelegd. Zoals je waarschijnlijk weet spelen sociale factoren bij het tot stand brengen van gedrag ook een belangrijke rol. Hoe het evenwicht tussen genetische en sociale factoren in zaken als transseksualiteit precies verdeeld is zal toekomstig onderzoek moeten uitwijzen.

Beantwoord kort de volgende vragen:

Vraag 1) Wat verstaan we onder 'seksuele differentiatie' van de hersenen?

Vraag 2) Wat is het sleutelwoord bij het veroorzaken van de verschillende hersenontwikkeling bij mannen en vrouwen?

Vraag 3) Geef in stappen van verschil in genotype naar verschil in gedrag tussen mannen en vrouwen weer wat er precies ten grondslag ligt aan de seksuele differentiatie? Een begin is al gemaakt:

Stap1: verschil in genotype: XY <=> XX -> Stap 2: verschil in... -> Stap 3: ... geslachtshormonen -> Stap 4: ontwikkelen mannelijke of vrouwelijke hersenen -> Stap 5: ...

Vraag 4) Kun je een geschikte (dier)proef bedenken om de aanleg voor transseksualiteit te onderzoeken? Denk hierbij bijvoorbeeld aan het kunstmatig opwekken van een vrouwelijke hersenontwikkeling in mannetjesratten.

Vraag 5) Er is niet veel tijd nodig totdat de wetenschap zover is dat vóór de geboorte van een jongen al met redelijke zekerheid vastgesteld kan worden of deze baby later afwijkend seksueel gedrag (b.v. homo- of transseksualiteit) zal gaan vertonen of niet. Indien er dan afwijkend seksueel gedrag voorspeld wordt zou dat eventueel voorkomen kunnen worden door hormooninjecties (testosteron). Vind jij dat zoiets zou moeten kunnen? Bespreek dit met je buurman of buurvrouw (denk aan je argumentatie!)

Vragen voor over 14 dagen.

Vraag 1) Hoe komt het dat vrouwen en mannen ander gedrag vertonen?

Vraag 2) Welk hormoon is verantwoordelijk voor de mannelijke hersenontwikkeling?

Vraag 3) Wat maakt dierproeven m.b.t. onderzoek naar transseksualiteit moeilijk?

Vraag 4) En wat maakt onderzoek met mensen moeilijk?
Welk onderzoek is er met mensen wel mogelijk?
Tip: